door ds. Jenno Sijtsma

De titel van dit boek en de vraag die daarmee gegeven is zal ieder mens aanspreken. Zou er wel één mens zijn die vroeg of laat niet in aanraking komt met kwaad en lijden? Er gebeuren afschuwelijke dingen ver weg en dichtbij, in het leven van anderen en in het leven van jezelf. Je hoeft de krant maar te lezen of het journaal te bekijken en je gruwt van alle ellende, leed en verdriet. Natuurlijk is er veel dat de ene mens de ander aandoet, helaas is dat zo, maar dat neemt niet weg dat er onvoorstelbare rampen gebeuren, waar er een zoeken blijft naar de zin van dat alles en van daaruit naar de zin van het leven. Daarmee staat de vraag van het waarom van het kwaad levensgroot voor ons.

Laat ik beginnen met te zeggen dat het boek waaraan ik in deze bespreking aandacht besteed niet een gemakkelijk boek is. Integendeel, er zijn bladzijden die me boven de pet gaan en ik bewonder de auteur, dr. A.H. van Veluw, godsdienstfilosoof en predikant te Ijsselmuiden voor zijn belezenheid en kennis op veel gebieden. Dat is mij overigens wat hem betreft niet vreemd, want bijna tien jaar geleden promoveerde hij op de dissertatie De straf die ons de vrede aanbrengt, met als ondertitel Over God, kruis, straf en de slachtoffers van deze wereld in de christelijke verzoeningsleer. Ook in dat boek gaf hij blijk van zijn belezenheid en trouwens niet minder van een eigenzinnige visie, wat bijvoorbeeld blijkt uit zijn stelling dat de kruisdood van Jezus Christus naast andere betekenissen ook de betekenis heeft van de door God bewerkstelligde juridische genoegdoening jegens de slachtoffers van het onrecht in deze wereld.

Maar goed, terug naar Waar komt het kwaad vandaan? In zijn dikke en geleerde, zeker ook indrukwekkende boek wil de auteur door alles heen de redelijkheid van het geloof laten zien. Zijn boek draagt de ondertitel: over God, schepping, evolutie en de oorsprong van het kwaad. Het is een theologisch boek, en dat betekent voor de auteur dat het er slechts (!) om gaat in alles wat aan de orde komt `ons spreken over God te verantwoorden.’ Boeiend, alleen dat gegeven al, maar niet minder intrigerend en bovendien, je vraagt je af kan het wel? Ook al wil Van Veluw daarmee zijn geloof niet proberen te bewijzen het blijft een vraag of je door verstandelijk redeneren kunt komen tot het begrip van wat men gelooft

Zijn boek is een systematisch-theologische studie en dient opgevat te worden als `een verdediging van de consistentie van het christelijk geloof ook inzake het `probleem van het kwaad’. Daarbij wordt kwaad onderscheiden in moreel kwaad en passief, of natuurlijk kwaad. Over dat laatste handelt het grootste en belangrijkste hoofdstuk van dit boek. Maar voordat hij daaraan toe is gaat de auteur eerst in op vragen als: is het niet onmogelijk te geloven in een almachtige en volmaakt goede God, terwijl er zoveel kwaad in de wereld is? Kan de stelling dat de mens een vrije wil heeft een oplossing bieden voor het probleem van het kwaad naast een almachtige en volmaakt goede God?

Indringende vragen, die na een uitgebreide argumentatie onder meer als conclusie opleveren dat God wel almachtig is, maar dat het niet betekent dat Hij alle dingen die Hij kan doen ook daadwerkelijk zal doen. `God is zelfs bij machte zijn almacht in te perken’. En wat de mens betreft, de keuze van de mens voor het kwaad heeft uiteindelijk geen enkele grond, is ongegrond. Er is geen enkele reden voor te geven, noch een rationele noch een emotionele. En juist `vanwege het feit dat er voor het kiezen en doen van het kwaad geen reden, geen motief, geen grond is, kan een mens pas echt vrij daarvoor kiezen en is hij ook helemaal en helemaal alleen zelf verantwoordelijk voor die keuze’. In één zin gezegd: de keuze voor het kwaad van de eerste mensen en allen na hen heeft te maken met de vrije wil van de mens, maar het blijft onverklaarbaar.

Het natuurlijke kwaad

Duidelijk is dat mensen elkaar naar het leven staan en allerlei vreselijke dingen doen die moreel onverantwoordelijk zijn, maar die niettemin toch worden gedaan. Niemand kan en zal dat ontkennen, en met nadruk stelt de auteur dan ook dat de mens daarvoor verantwoordelijk is. Maar waar Van Veluw gelooft dat God hemel en aarde geschapen heeft en dat de schepping goed was en de mens zeker ook, blijft de vraag juist des te klemmender te beantwoorden: waar komt het kwaad vandaan en waarom is er dan zoveel kwaad, zoveel natuurlijk kwaad in de wereld.

Uitvoerig staat de auteur stil bij wat een groot aantal theologen over deze vraag heeft gezegd en veel daarvan is bijzonder de moeite van het lezen en overdenken waard. Hier komt de auteur uit bij het bijbelse gegeven dat `de zondeval van de mens in het verleden de oorzaak is geweest van een verval in de schepping’. Er is door de eerste mens(en) op een gegeven moment bewust gekozen voor het kwaad, bijbels geformuleerd de mens is in zonde gevallen, met alle negatieve gevolgen met betrekking tot de schepping, een verwording. Een dergelijke verwording van de schepping hoeft dan niet per sé voorgesteld te worden als een uitbarsting van leed ineens, het kan ook worden opgevat als een geleidelijk proces van degeneratie in heel de schepping. Met gevolg dat de mensen steeds maar weer blijven zondigen, `het kwaad raakt zo in de samenleving ingeweven dat de mensen er geen vat meer op hebben’. En dat heeft ook gevolgen gehad met betrekking tot de natuur en de natuurlijke rampen; menselijke oorzaken die grote, destructieve gevolgen hebben.

Maar ook hier geldt dat het ten diepste tot het wezen van de zonde behoort dat die niet te verklaren is. Het behoeft ons niet teleur te stellen, dat het moeilijk, zo niet onmogelijk is een oplossing van het waarom en het probleem van het kwaad te weten. Belangrijker is het antwoord op de vraag of er een verlossing van het kwaad mogelijk is. En de christen mag weten dat God in Christus het enige antwoord ter verlossing heeft gegeven. Een antwoord waarin het geloof handen en voeten mag krijgen in een leven in dankbaarheid.

Ik ben me bewust dat er veel meer over dit knappe en rijke boek te zeggen valt. Het is een handboek en een naslagwerk zonder meer, en er komt onnoemelijk veel wetenschappelijke achtergrondinformatie aan de orde, soms wel erg gedetailleerd. Het is zoals Dr. André F. Troost in zijn voorwoord zegt:”Wie zich breed wil oriënteren en niet alleen de grote lijnen maar ook de kleine, fijne details van de vragen rondom God en het kwaad op tafel wil, kan in dit boek uitstekend terecht. Elke theoloog, elke filosoof, elke natuurwetenschapper (en ik vul aan: ieder die intens belang stelt in het nadenken over de vraag waar het kwaad vandaan komt en alles wat daarmee te maken heeft) zou dit boek uitgelezen in de kast hebben moeten staan! Ik weet zeker: dat zou niet kwaad zijn.”

Het zou mijns inziens goed zijn als de auteur veel van wat hier behandeld is in een kleiner en populair werk gaat verwoorden. Dat neemt overigens niet weg dat ik dit grootse, rijke en indrukwekkende boek de lezer van deze te korte bespreking van harte aanbeveel.

Dr. A.H. van Veluw
Waar komt het kwaad vandaan?
700 Pagina’s
Gebonden
€ 29,95Bestellen